Orgels onderhouden

Orgels zijn niet alleen prachtige muziekinstrumenten, maar ook complexe mechanismes met veel bewegende delen. Ze zijn gemaakt met natuurlijke materialen, zoals hout en leer. Om te kunnen functioneren moeten alle delen soepel kunnen werken en op elkaar afgestemd blijven. Tel daarbij op dat zich in orgels het stof van jaren zal ophopen en de stemming verloopt door klimatologische omstandigheden: het zal daarmee duidelijk zijn dat orgels onderhoud nodig hebben. Onderhoud is er regelmatig door de organist en veelal jaarlijks door de orgelmaker, waarbij eens in de circa 25 jaar groter onderhoud nodig is en het orgel bijvoorbeeld grondig schoongemaakt kan worden. Door regelmatig onderhoud worden storingen voorkomen én wordt kennis opgebouwd om storingen die zich kunnen voordoen, snel op te lossen.

Onderhoud op drie niveaus

Wekelijks onderhoud

‘Rust roest’, zegt het spreekwoord, en dat geldt ook voor orgels: idealiter wordt het wekelijks bespeeld. Wanneer de beheerder van het orgel en eventuele overige organisten hun bevindingen noteren in een logboek, is ook de monitoring van het orgel gewaarborgd. Ander onderhoud dat door de beheerder van het orgel kan plaatsvinden is het stemmen van de tongwerken. Zie voor een compleet overzicht van alle werkzaamheden die door de beheerder aan het orgel kunnen worden uitgevoerd de waaier ‘Zorg voor uw orgel’.

Regulier onderhoud

Na verloop van maanden en jaargetijden zullen de meeste orgels wat ontstemd raken. Regulier onderhoud is nodig. Hierbij worden door één van onze stemmers alle pijpen gestemd, terwijl ook het mechaniek van koppels en klavieren worden nagelopen. Om de stembeurt duurzaam succesvol te laten zijn, is het van belang dat er tijdens het stemmen geen grote temperatuurschommelingen optreden. Bij regulier onderhoud worden eventuele reparaties worden uitgevoerd, zoals het dichten van kleine lekkages en het verhelpen van onregelmatigheden in de speelaard. Daarnaast wordt de windmotor gesmeerd.

Groot onderhoud

Na een langere periode zal een groter onderhoud noodzakelijk blijken. Verschillende gebreken komen door de jaren aan het licht, zoals vervuiling, lekkage in het windsysteem, ontregeling in de mechanieken of degradatie van het pijpmateriaal. Bij een zogeheten ‘groot onderhoud’ worden deze gebreken integraal aangepakt. Om een dieptereiniging van het orgel te laten plaatsvinden, moet het pijpwerk worden afgenomen. Zo worden alle onderdelen van het orgel bereikbaar om te worden nagezien en hersteld. Versleten delen worden vernieuwd of aangeheeld, het windsysteem zo nodig opnieuw belederd, het mechaniek opnieuw afgeregeld en toetsen weer op lijn gebracht. Ook de intonatie van het orgel wordt nagelopen op egaliteit en aanspraak. Groot onderhoud wordt afgesloten met een integrale stembeurt.

Bij een groot onderhoud is het orgel gedurende enige dagen, weken of maanden niet bespeelbaar. Vanzelfsprekend voorkomt goede monitoring en trouw uitgevoerd wekelijks en regulier onderhoud vervelende verrassingen bij groot onderhoud van het orgel.