Onderzoek en ontwikkeling

Voor het maken en restaureren van orgels is vaak nieuwe kennis nodig. Onderzoek in de brede zin des woords is daarom voor onze orgelmakerij van groot belang. Zo doen we uitgebreid literatuur- en veldonderzoek, voeren we experimenten uit en zoeken we in de dagelijkse praktijk naar praktische oplossingen voor praktijkproblemen. Onderzoek voeren we niet alleen uit, maar meestal in samenwerking met diverse betrokkenen in verschillende werkgebieden, zoals de orgeladviseur of de Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed.

Een bestaande situatie onderzoeken


Om een orgel te kunnen maken of restaureren, moet zoveel mogelijk over de omgeving van het orgel en de orgelmaker boven water worden gebracht. We kunnen een Hinsz-orgel restaureren omdat we veel kennis over Hinsz hebben opgedaan in de uitgebreide bibliografie die rond hem geschreven is, maar ook omdat we de Hinsz-orgels bezocht, beluisterd, bestudeerd en nagemeten of zelfs nagebouwd hebben. We konden – vanuit de jarenlang opgebouwde ervaring binnen ons bedrijf – in Berlijn (Charlottenburg) een orgel in Wagner-stijl maken omdat we – naast literatuuronderzoek – diverse studiereizen hebben gemaakt naar het gebied waarin orgelmaker Joachim Wagner (1690-1749) leefde en naar de orgels die hij bouwde. Ook voor het maken van het orgel in de kathedraal van Palma de Mallorca voerden we diverse studiereizen uit.

Experimenteel onderzoek

Orgelmakerijen hebben momenteel veel te maken met een probleem dat historische orgels aantast: loodcorrosie. Dit probleem wordt veroorzaakt doordat zuren uit (eiken)hout reageren met loden pijpmateriaal, waardoor historisch pijpwerk langzaam overgaat in witte brokken en schilfers. De chemische reactie bestaat al eeuwen en was ook al bekend, maar door allerlei veranderende omstandigheden is het de laatste decennia een urgent probleem geworden. Internationaal was hier veel aandacht voor: het werd onderzocht in het GOArt-project aan de universiteit van Göteborg (Zweden) en door het Instituut voor Materiaalonderzoek (MPA) in Bremen (Duitsland). Beide onderzoeken zijn al geruime tijd afgerond, in Nederland proberen wij hier als onderdeel van de Taskforce Loodcorrosie een vervolg aan te geven. De taskforce bestaat uit orgelmakers, orgeladviseurs en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ons onderzoek richt zich met name op het in kaart brengen van loodcorrosie als proces en het realiseren van een omgeving waarin zo min mogelijk zuren de orgelpijp kunnen bereiken. Uitkomsten en inzichten vanuit dit lopende onderzoek nemen we mee de praktijk in, bijvoorbeeld bij de aanpak van loodcorrosie in het pijpwerk van de Bader-orgels in Zutphen en Dronrijp.

Ontwikkeling in orgelbouw


Als orgelmakerij prijzen we ons gelukkig dat we een schat aan kennis en ervaring binnen ons team mogen hebben. Tegelijk is er altijd ruimte voor ontwikkeling naar werk dat zelden in het bereik van een orgelmakerij komt, en is er nog altijd ruimte voor nieuwe ontwikkelingen in de traditionele orgelbouw. Ontwikkelingen die in onze orgelmakerij veel aandacht hebben, zijn het maken van 32-voetsregisters en het realiseren van een natuurlijke windvoorziening. In 2014 kwam het maken van een 32-voets register in de Dom van Stavanger op ons pad. Daarvoor, in 2007, hadden we er in Ansbach ook al de nodige ervaring mee opgedaan door een open Subbas 32’ te realiseren. In het Willis-orgel in de Hooglandse Kerk in Leiden maakten wij in 2025 een Pisaune 32 met volledige lengte. Hoewel het maken van een 32-voetsregister in het logische verlengde ligt van het maken van 8-voets of 16-voetsregisters, zijn de eisen voor goede makelij nog strenger. Zo is de mensuratie van groot belang: bij zulke grote pijpen staat een verkeerde materiaaldikte een goede intonatie onherroepelijk in de weg. Datzelfde geldt voor de stevigheid van het pijpwerk: de marges hiervoor zijn nauw. Ook een goed gecalculeerde windvoering is van onmisbaar belang.

Windvoorziening is overigens ook op een andere manier een aangelegen thema voor orgelmakers. De meest natuurlijke windvoorziening komt overeen met de authentieke wijze van treden, iets wat we onder andere met de laatste restauratie in de Deventer Lebuinuskerk ook weer hebben gerealiseerd en wat we voor de kathedraal van Palma de Mallorca nieuw vervaardigen. De kunstmatige variant van treden is een windmotor, maar in de manieren waarop die kan worden aangelegd, bestaan grote verschillen.

Al in 1999 ontwikkelden wij voor het koororgel in de Kamper Bovenkerk een systeem waarbij een sensor op de balg de motor aanstuurt, en deze dus niet sneller draait dan strikt noodzakelijk. Groot voordeel is dat woonvoorziening daarmee ook geluidlozer functioneert. Een vervolgstap hierop is in 2010 genomen in Zandeweer, waar op de balgenzolder een systeem staat opgesteld waarin de sensor op de balg is vervangen voor een sleep die mechanisch geopend wordt als de balg leeg begint te raken.

Momenteel wordt binnen onze orgelmakerij verder onderzoek gedaan naar een systeem met pneumatische aansturing van balgen, waarmee het ‘moment’ van opgang op natuurlijke wijze wordt opgebouwd. Precies zoals een mens die de balg met de hand of voet zou bedienen.